Profesor Danuta Hübner

Komisarz Unii Europejskiej
ds. Polityki Regionalnej
Konferencja "Matki pracujące zawodowo"
Belweder
27 czerwca 2007
Warszawa

Szanowne Panie, Szanowni Panowie,

Równość kobiet i mężczyzn jest jedną z podstawowych zasad Unii Europejskiej od początku jej istnienia. Jest to cel polityczny, poruszany też w obszarze praw człowieka i obywatela, ale także ekonomiczny. Równość płci ma ogromne znaczenie dla osiągnięcia stojących przed Europą wyzwań: chcemy w Europie pełnego zatrudnienia i dobrej jakości spójności społecznej. Legislacja dotycząca równego traktowania płci została począwszy od lat 70-tych przekształcona w dość spójne dziś ramy prawne. 

Postęp w tej dziedzinie dokonał się przy wykorzystaniu różnych instrumentów: dzięki prawodawstwu, polityce uwzględniającej tę problematykę w głównym nurcie życia politycznego, ekonomicznego i społecznego, konkretnym programom działań oraz wsparcia, jak chociażby w ramach Inicjatywy EQUAL, a także dzięki aktywnemu wspieraniu dialogu społecznego. Artykuł 137 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską stanowi, że Wspólnota wspiera i uzupełnia działania Państw Członkowskich m.in. w dziedzinach dotyczących ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, warunków pracy oraz równości mężczyzn i kobiet w odniesieniu do ich szans na rynku pracy i traktowania w pracy. Artykuł ten jest podstawą bardziej szczegółowych dyrektyw. 

Sytuacja kobiet na rynkach pracy w UE

Od momentu podpisania traktatów założycielskich w 1957 r., w wyniku działań podejmowanych wspólnie przez Wspólnotę i państwa członkowskie także sytuacja kobiet w Europie uległa znaczącym zmianom, szczególnie w dziedzinie zatrudnienia i edukacji. Obecnie odsetek kobiet kończących szkoły wyższe w Unii jest większy niż odsetek absolwentów płci męskiej. Wynosi on odpowiednio 80 i 75 % we wszystkich państwach członkowskich.

Kobiety są w chwili obecnej siłą napędową wzrostu zatrudnienia w Unii. Od około 10 lat stopa zatrudnienia kobiet w UE stale rośnie, podczas gdy ten sam wskaźnik dotyczący mężczyzn nie zmienił się znacząco w tym okresie. Od 2000 r. w UE powstało 8 mln nowych miejsc pracy, z czego aż 6 mln z nich objęły kobiety.

Rynek pracy jest także szczególnym obszarem, gdzie wiele pozostaje do zrobienia. Główne problemy, które obserwujemy obecnie na rynku pracy to:
•	Niska stopa zatrudnienia, która w przypadku kobiet jest nadal o 15 punktów procentowych niższa niż w przypadku mężczyzn. 
•	Nierówność płac - wynagrodzenie kobiet jest średnio o 15 % niższe od wynagrodzenia mężczyzn.
•	Segregacja rynku pracy - wiele kobiet nadal pracuje w dziedzinach oferujących niższe wynagrodzenie i na gorzej opłacanych stanowiskach. 
•	„Szklany sufit” - wśród osób pracujących na stanowiskach kierowniczych tylko co trzecia jest kobietą.

W ocenie ekspertów, ważnym środkiem zaradczym, który mógłby pomóc w rozwiązaniu powyższych problemów, jest stworzenie kobietom możliwości lepszego godzenia pracy zawodowej i życia prywatnego. 

Z badań wynika, iż istotną przeszkodą utrudniającą wejście na rynek pracy lub pozostanie na nim, jest często odpowiedzialność za wymagających opieki członków rodziny. Prawda jest niewygodna, lecz powszechnie znana: to kobiety, a nie mężczyźni w głównej mierze wykonują obowiązki związane z opieką nad osobami jej wymagającymi. Znamy przykłady karkołomnych prób pogodzenia obowiązków związanych z opieką nad małymi dziećmi i pracy zarobkowej.

Problem godzenia pracy i życia prywatnego, a także stereotypy, nierówne wynagrodzenie i dyskryminujące systemy oceny mają również wpływ na karierę zawodową kobiet. Fakt, iż macierzyństwo często zbiega się w czasie z początkowym etapem pracy zawodowej, w czasie którego buduje się podstawy przyszłej kariery, może być jedną z przyczyn niewielkiej liczby kobiet na stanowiskach kierowniczych.

Znajdujemy się więc w paradoksalnej sytuacji: kobiety, pomimo lepszego wykształcenia, mają mniejsze możliwości zatrudnienia lub rezygnują z kariery zawodowej ze względu na ewentualne trudności wynikające z godzenia pracy zawodowej i życia prywatnego. Patrząc z punktu widzenia zasad prawnych  aktywność kobiet na rynku pracy i zmniejszenie dyskryminacji ze względu na płeć we wszystkich sferach życia mają zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia pełnego zatrudnienia i stałego wzrostu gospodarczego oraz dla zwiększenia spójności społecznej. 

Działania UE w zakresie godzenia pracy i życia prywatnego

Co robimy by unormować tę sytuację? Wspólnota Europejska od wielu lat stara się wspierać przedsięwzięcia ułatwiające godzenie pracy i życia prywatnego. W "Planie działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn", przyjętym rok temu przez Komisję, zagadnienie to stanowi jeden z sześciu priorytetów. 

Nie bez znaczenia jest fakt, iż poprawiła się także znacząco jakość ram prawnych gwarantujących równe traktowanie kobiet i mężczyzn. Działając w tej dziedzinie, mamy oparcie aż w trzynastu dyrektywach, dotyczących takich zagadnień, jak równa płaca, urlop macierzyński i wychowawczy, równy dostęp do rynku pracy i równe warunki pracy.

Żyjemy dostatecznie długo by było widać, że samo prawodawstwo nie może jednak zagwarantować równego uczestniczenia mężczyzn i kobiet w życiu gospodarczym. Dlatego tak ważnym zadaniem jest stworzenie realnych warunków umożliwiających kobietom wejścia na rynek pracy, na równych zasadach z mężczyznami, a także obejmowania stanowisk kierowniczych. 

Dlatego też Komisja Europejska promuje podejście do pracy uwzględniające cykl życiowy. Sformułowanie to oznacza, że polityka zatrudnienia powinna brać pod uwagę różne potrzeby mężczyzn i kobiet w zależności od ich sytuacji życiowej, odróżniając potrzeby ludzi młodych, potrzeby osób mających dzieci, osób sprawujących opiekę nad członkami rodziny, czy też zbliżających się do wieku emerytalnego. 

Do tej pory duży nacisk kładziono na potrzeby młodych rodziców oraz na rozwój usług opieki nad dziećmi. Okazuje się bowiem, że zagwarantowanie tanich i łatwo dostępnych usług opieki nad dziećmi i zadbanie o ich wysoką jakość znacznie zwiększa możliwości nie tylko kobiet, ale i mężczyzn utrzymania się na rynku pracy. 

Rada Europejska obradująca w Barcelonie w marcu 2002 r. ustanowiła w dokumencie podsumowującym konkretne cele, do których powinniśmy dążyć w tym zakresie: do 2010 r. opieką w żłobkach i przedszkolach należy objąć 90 % dzieci w wieku od trzech lat do rozpoczęcia obowiązku szkolnego i co najmniej 33 % dzieci w wieku poniżej trzech lat. Wskazuje się tam także na fakt, iż polityka rodzinna potrzebuje wsparcia w postaci urlopów wychowawczych zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn, a także innowacyjnych i elastycznych sposobów organizacji czasu pracy. 

Komisja Europejska monitoruje postępy w tych dziedzinach w ramach Strategii Lizbońskiej na rzecz wzrostu i zatrudnienia. W 18. wytycznej zawartej w Decyzji Rady z 12 lipca 2005 r. dotyczącej polityki zatrudnienia państw członkowskich zaleca się, aby przyjęły one podejście do pracy uwzględniające cykl życiowy. 

Także pomoc finansową z europejskich funduszy strukturalnych, za które jestem odpowiedzialna jako Komisarz, należy przeznaczyć na cele związane ze wspieraniem rozwoju usług opieki nad dziećmi i zwiększaniem dostępności innych placówek opieki.

Ważną rolę do odegrania mają tu także europejscy partnerzy społeczni, którzy w marcu 2005 r., w określonych przez siebie "Ramach Działania na rzecz Równości Płci", uznali godzenie pracy i życia prywatnego za priorytet. Dokument ten został przygotowany przez europejskie organizacje związkowe oraz konfederacje pracodawców. Cieszę się, że, jak wynika z pierwszego sprawozdania dotyczącego realizacji tych działań, w dziedzinach związanych z kwestią godzenia pracy i życia prywatnego zrealizowano najwięcej działań.

Ponadto Komisja w październiku 2006 r. rozpoczęła na szczeblu wspólnotowym pierwszy etap "Konsultacji z partnerami społecznymi w sprawie możliwości rozwoju sposobów godzenia życia prywatnego i pracy". Zgodnie z Art. 138 Traktatu o Unii Europejskiej, Komisja zwróciła się do partnerów społecznych o opinię na temat obowiązujących przepisów, szczególnie w zakresie urlopów, a także poprosiła o przekazanie sugestii, w jaki sposób można je ulepszyć.

Po przeanalizowaniu odpowiedzi Komisja rozpoczęła w maju br. drugi etap konsultacji. Komisja stwierdziła, że obowiązujące ustawodawstwo można ulepszyć, włączając do niego nowe formy urlopów, np. urlop dla ojców z okazji urodzenia się dziecka i urlop dla osób opiekujących się starszymi, niepełnosprawnymi lub ciężko chorymi członkami rodziny. Komisja przedstawiła sugestie, w jaki sposób można ulepszyć niektóre przepisy dotyczące urlopu macierzyńskiego i wychowawczego. 

Chciałabym również wspomnieć o Europejskim Pakcie na rzecz Równości Płci, przyjętym przez głowy państw i szefów rządów w marcu 2006 r., zgodnie z którym państwa członkowskie zobowiązały się do wspierania zatrudnienia kobiet i zwalczania dyskryminacji ze względu na płeć, wspierania dążeń do osiągnięcia równowagi między pracą, życiem rodzinnym i prywatnym oraz do realizacji tych postulatów poprzez prowadzenie właściwych polityk.

Należy też pamiętać o Komunikacie w sprawie solidarności międzypokoleniowej, przyjętym przez Komisję Europejską w dniu 10 maja 2007 r. Naszym celem jest modernizacja polityki rodzinnej w państwach członkowskich, której nieodłącznym elementem jest godzenie pracy, życia rodzinnego i prywatnego. Powołaliśmy także grupę ekspertów do spraw demografii. Stanowi ona platformę wymiany dobrych wzorców w zakresie polityki rodzinnej. 

Przyszłe wyzwania

Dyskryminacja i nierówności w naszym społeczeństwie mają charakter strukturalny. Są one wynikiem stereotypów i kształtowanych przez kulturę zachowań, które wpaja się dzieciom od najmłodszych lat. 

Wzorce ról społecznych muszą się zmienić. Kobiety są nadal w niekorzystnej sytuacji, ponieważ wymaga się od nich, aby samodzielnie sprawowały opiekę nad dziećmi i dbały o rodzinę. Dlatego Komisja przykłada obecnie tak dużą wagę do roli mężczyzn w budowaniu społeczeństwa opartego na zasadzie równości. Przykład krajów skandynawskich, ze szczególnym uwzględnieniem Szwecji, pokazuje, że mężczyźni, w takim samym stopniu jak kobiety, są chętni i zdolni do podjęcia wysiłku związanego z godzeniem pracy i życia prywatnego. Wymaga to tylko odpowiednich zachęt. W szczególności należy wprowadzić środki zachęcające do korzystania przez mężczyzn z urlopu dla ojców z okazji urodzenia się dziecka i urlopu wychowawczego. 

Inną ważną sprawą jest walka ze stereotypami. Część naszych wysiłków powinniśmy poświęcić eliminowaniu stereotypów, starając się wpłynąć na zmianę mentalności. Zmiana sposobu myślenia jest bowiem zadaniem o fundamentalnym znaczeniu. Na pewno bardzo trudnym.

Rzeczywistość i wyzwania trochę w tym pomagają. W ostatnich latach społeczeństwa Europy przeszły znaczącą ewolucję, a role pełnione przez kobiety również uległy zmianom i większemu zróżnicowaniu. Nie zmienia to jednak faktu, że nadal trudno jest kobiecie objąć stanowisko kierownicze. Z drugiej jednak strony, często równie trudnym zadaniem dla mężczyzny jest otrzymanie urlopu wychowawczego lub podjęcie pracy w zawodzie uznawanym powszechnie jako typowo kobiecy. Presja kultury, tradycji, oczekiwań społecznych i środowiska pracy jest nadal bardzo wyraźna i ma decydujący wpływ na modele zachowań.

Celem powinna być zatem zmiana tych wzorców, które definiują i określają role mężczyzn i kobiet. Musimy przeciwstawiać się stereotypom umacnianym przez edukację, kulturę i media. Przesłanie to zawarto też w Komunikacie Komisji dotyczącym "Planu działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn", przyjętym w marcu 2006 r. Zgodnie z nim Komisja wspiera kampanie mające na celu zwalczanie stereotypów w przedsiębiorstwach. W tym kontekście ważną rolę mają do odegrania partnerzy społeczni.

Sytuacja starzejącej się Europy jest tym bardziej poważna, że w żadnym kraju europejskim liczba nowych urodzeń nie gwarantuje pełnej wymiany pokoleń. Przy zachowaniu obecnych trendów będzie nas coraz mniej. Szacuje się, że około 2020 r. liczba ludności w Europie zacznie się zmniejszać w ujęciu absolutnym. Już dziś 86% przyrost daje imigracja. Pewne jest jedno – te kraje, które nie prowadzą aktywnej polityki prorodzinnej, mają najniższe wskaźniki przyrostu naturalnego. Sytuacja Polski jest w tym aspekcie bardzo niepokojąca. Jeżeli nie podejmiemy działań zapobiegawczych, niskie wskaźniki rozrodczości się utrwalą. Nie dysponujemy jednak jednym najlepszym modelem polityki rodzinnej. Kreując tę politykę należy czerpać ze sprawdzonych wzorców, przynoszących już efekty – jak choćby w krajach skandynawskich, propagujących aktywne włączenie ojców w urlopy macierzyńskie i wychowawcze oraz elastyczne godziny pracy. Bowiem bez wsparcia ze strony władz, partnerów społecznych i społeczeństwa, matkom aktywnym zawodowo będzie coraz trudniej pogodzić wszystkie obowiązki. 

Drogie Panie,

Jestem przekonana, że w Europie można stworzyć warunki, które umożliwią kobietom godzenie obowiązków rodzinnych, macierzyńskich z rozwojem kariery zawodowej. Wymaga to na pewno woli politycznej oraz wspólnego działania odpowiednich instytucji – europejskich, krajowych, a często także innowacyjnego zaangażowania władz lokalnych. Poprawa obecnego stanu nastąpi na pewno szybciej, jeśli działaniom instytucjonalnym będzie towarzyszyła współpraca z partnerami społecznymi.

Dziękuję za uwagę.