Wystąpienie Bronisława Wildsteina podczas inauguracji konferencji pt. „Jak upadał komunizm. Rok 1989 w Europie Środkowo-Wschodniej”.
Pałac Prezydencki, 04.04.2019 r.

Szanowny Panie Prezydencie,
Dostojni Goście,
Przypadł mi w udziale zaszczyt wypowiedzenia się tutaj. Zadano mi Okrągły Stół, żebym wygłosił parę uwag na temat Okrągłego Stołu. Jak Pan Prezydent powiedział, minęło 30 lat, a przecież są to ciągle strasznie żywe dla nas: akt, wydarzenie i spory, które się wokół niego toczą – to przecież są spory o naszą współczesność, co raz jeszcze pokazuje prawdziwość maksymy amerykańskiego pisarza Williama Faulknera, że przeszłość nie umarła, ona nawet nie jest przeszłością.
Wróćmy do Okrągłego Stołu. Okrągły Stół ma dwie legendy: legendę białą i legendę czarną. Zgodnie z legendą białą władze komunistyczne powodowane impulsem patriotycznym, moralnym zdecydowały się na demokratyzację, zwróciły się do opozycji, aby wspólnie przedyskutować, jak ma to przebiegać, zaprosiły tę opozycję właśnie tutaj i ustaliły proceder przechodzenia do demokracji, praktykę i zasady budowania nowego ładu. 
Taka jest legenda biała. Legenda czarna brzmi tak: władze komunistyczne sterowane przez Moskwę postanowiły dokonać takich zmian, tak głębokich – wszystko zmienić, żeby nic się nie zmieniło. A więc zaprosić ludzi uprzednio wybranych z opozycji, generalnie ludzi związanych z aparatem bezpieczeństwa, agentów czy wręcz ludzi, którzy zdradzili na rzecz władzy, by stworzyć pozory rozmowy na temat demokratyzacji i przygotować nową formę ustrojową, ponieważ starej nie dawało się już utrzymać, i stworzyć ten system postkomunistyczny, który był przedłużeniem władzy elit komunistycznych w nowych warunkach.
Jak powiedziałem o legendach, to znaczy, że obie te legendy są legendami, czyli nie oddają prawdy. Biała legenda jest chyba najłatwiejsza do skompromitowania, wykazania jej nieprawdziwości . Bo cóż się stało naprawdę, dlaczego władze zdecydowały się na Okrągły Stół? Otóż okazało się, że tego niesfornego społeczeństwa nie udało się spacyfikować, a przy okazji okazało się, że zbankrutowało państwo w sensie ekonomicznym, o czym komuniści wiedzieli, o czym mówił wprost do swoich towarzyszy ówczesny premier Mieczysław Rakowski. Używał takich słów: „Panowie, musimy zdać sobie sprawę, że zbankrutowaliśmy”. Ale, co najważniejsze z ich perspektywy, oni posiadali wiedzę, której społeczeństwo polskie nie posiadało. Ta wiedza polegała na tym, że Związek Sowiecki na pewno nie będzie interweniował. Wiedzieli również o tym, że ta wiedza wcześniej czy później trafi do społeczeństwa, raczej wcześniej, niż później – a więc podstawowy straszak, który utrzymywał ten system, zostanie wyeliminowany, czyli że to społeczeństwo obali ich, co było oczywiste. Bo jeżeli nie było na szerszą skalę powstania, to zawsze wiązało się z zagrożeniem inwazji ze strony rosyjskiej. 
Co więcej jeszcze, władze wiedziały, że wprawdzie strajki w 1988 roku nie były takie silne, ale raporty, które mamy z SB, czyli Służby Bezpieczeństwa, mówią o ogromnej radykalizacji młodzieży, o narastającym wybuchu. I to dla władz było oczywiste. To nie było oczywiste dla społeczeństwa, bo to były spontaniczne procesy, ale Służba Bezpieczeństwa, która stanowiła najlepsze źródło informacji, oglądu stanu rzeczy, to oferowała – to wszystko jest do sprawdzenia w IPN-ie, w archiwach można wszystko to przeczytać. A więc te władze, wiedząc o tym, że trzeba to zmienić, podjęły działania w kierunku zmiany, ale właśnie  rzeczywiście chciały zmienić tak, aby nic nie zmienić.
Otóż pierwsza propozycja to była propozycja kooptacji, to zresztą chodziło o stworzenie wspólnych list, na których byłaby również opozycja. To była metoda wypróbowana przez władze komunistyczne wcześniej. W latach czterdziestych, po wojnie, w wielu krajach powstały takie koalicyjne rządy – jak komuniści się wzmocnili, usunęli swoich koalicjantów w wiadomy sposób. Chodziło więc o to, aby nie oddawać władzy, ale podzielić się odpowiedzialnością, spacyfikować społeczeństwo. Zwróćmy uwagę, co się ostatecznie stało, co zostało wynegocjowane. Zostały wynegocjowane wybory do 35 proc. ustawodawczego Sejmu. Senat nie posiadał de facto żadnych kompetencji. Tam były 100-proc. wybory, ale Senat nie miał żadnych kompetencji. Poza tym w ramach Okrągłego Stołu zostało wynegocjowane, że prezydentem zostanie Wojciech Jaruzelski, ówczesny gensek, szef partii, który miał wszystkie uprawnienia, np. takie, żeby rozwiązywać ciała parlamentarne w dowolny sposób. To było jakoś uzasadnione, ale de facto zawsze pozostawało w woli prezydenta, którym miał zostać Wojciech Jaruzelski, i został zresztą.
Proszę Państwa, czy to jest demokracja, czy to jest osiągnięcie demokracji? Jak to się ma do tego, że zbudowano demokratyczny system? To oczywiste, że ta biała legenda nie ma nic wspólnego z prawdą. A czarna legenda? 
Owszem, można powiedzieć, że istnieli wśród strony solidarnościowej ludzie uwikłani we współpracę z SB, ale nie było ich wcale tak dużo. Można powiedzieć rzecz jeszcze ważniejszą, że główna postać strony solidarnościowej, o czym nie wiedzieliśmy przecież wtedy, czyli Lecz Wałęsa, sam był do pewnego stopnia uwikłany – on był agentem w latach siedemdziesiątych, w ogóle był postacią bardzo specyficzną. Ale wyobrażenie, że on działał na pasku władz komunistycznych, jest nieporozumieniem. To był człowiek, któremu zawsze chodziło o swoją pozycję, co zademonstrował już choćby po Okrągłym Stole i po wyborach, kiedy przyjął plan braci Kaczyńskich i uniemożliwił manewr, który proponował Adam Michnik, tzn. żeby się porozumieć, żeby strona opozycyjna, solidarnościowa porozumiała się z tzw. liberalną częścią PZPR-u. Przeciął to i porozumiał się z tymi wasalnymi partiami, które w pewnych warunkach uznały, że mogą się wybić na niepodległość. I to doprowadziło do istotnej zmiany. 
Owszem, Lech Wałęsa w latach osiemdziesiątych, o czym się za mało mówi, eliminował od władzy tych wszystkich demokratycznie wybranych przywódców „Solidarności”, wybranych w 1981 roku, w efekcie podporządkował sobie „Solidarność”, a tych ludzi, którzy mieli mandat demokratyczny, zostało tam niewielu. Niemniej jednak ci reprezentanci strony solidarnościowej to byli reprezentanci opozycji, tych, którzy walczyli, którzy byli autentycznie, poza szczególnymi przypadkami, antykomunistyczni. To byli ludzie – i tutaj zbyt często popełniamy grzech prezentyzmu, czyli rzutowania przyszłych wydarzeń na przeszłe wydarzenia – to byli ludzie, którzy ryzykowali bardzo dużo, i jeżeli po tym zachowywali się w zupełnie inny sposób, jeżeli po tym porozumieli się z komunistami, to już był wybór polityczny późniejszy, ale wcześniej nie mieli pojęcia o tym, że komunizm zostanie obalony, nie mieli pojęcia, że uzyskają taką pozycję. Byli stale zagrożeni wszelkimi możliwymi represjami – do najbardziej skrajnych, bo liczyli się, że wszyscy z nich mogą również stracić życie. Otóż oskarżać ich o to, że dokonali zdrady, że już wcześniej planowali, walcząc z komuną, że przejmą te stery, że to im da jakieś szczególne miejsca i możliwość uzyskania we władzy komunistycznej szczególnej roli, jest nonsensem. 
Wrócę jeszcze do paru elementów tej czarnej legendy, która też nie zdaje egzaminu w konfrontacji z faktami historycznymi. Strona solidarnościowa nie wiedziała wówczas tego, co wiedziała strona władzy, co wiedziała partia, że Moskwa nie będzie interweniować – oni jeszcze o tym nie wiedzieli. „Solidarność” cały czas mówiła, że chce rozmawiać. To, że chce rozmawiać, porozumiewać się, to było ze wszech miar słuszne i właściwe. A więc, jeżeli mówimy o tych dwóch legendach, że są to legendy, i że są nieprawdziwymi legendami, to warto zastanowić się tak najkrócej, co się rzeczywiście stało z tymi porozumieniami Okrągłego Stołu, i dlaczego my się do teraz tak długo zastanawiamy.
Jeżeli patrzymy realnie, są historycy, którzy mówią: zaraz, o czym my w ogóle mówimy? Porozumienia Okrągłego Stołu, jak słusznie powiedział Pan Prezydent, zostały właściwie zanegowane przez wybory czerwcowe. Wszystkie one przestały obowiązywać, a właściwie prawie wszystkie ówczesne decyzje przestały obowiązywać. Prawie, powtarzam, bo został wybrany prezydent Wojciech Jaruzelski i został jeden niesłychanie ważny element, to znaczy przyjęto, że sędziowie nie będą ruszani – że skład sędziowski z PRL-u zostanie przeniesiony do nowej rzeczywistości. I to było bardzo znaczące wydarzenie, które będzie kształtowało w ogóle nasze państwo i jego sposób funkcjonowania po dziś dzień. Bo przecież nie chodzi o to, że to są ci sami ludzie, tylko że to jest instytucja, która się autoreprodukuje, której członkowie kooptują swoich na swój obraz i podobieństwo – więc to jest taki dosyć fundamentalny element, biorąc pod uwagę znaczenie władzy sądowniczej obecnie.
Ale właśnie, co się stało naprawdę i dlaczego my o tym dyskutujemy? Otóż przy Okrągłym Stole stało się coś nieformalnego, to znaczy, spora część tych działaczy opozycyjnych, którzy byli autentycznymi działaczami, doszła do wniosku, że rzeczywiście jest w stanie porozumieć się z tymi władzami komunistycznymi i w perspektywie nawet uczynić z nich podporządkowanych sobie aliantów. 
To jest bardzo charakterystyczne, co bardzo prędko stało się z językiem. Otóż o czym wcześniej mówiliśmy? Mówiliśmy o upodmiotowieniu, mówiliśmy o niepodległości, o demokracji. O czym potem zaczęliśmy mówić? O transformacji, o europeizacji i o modernizacji. Ta zmiana języka jest dość fundamentalna. To było ciekawe w pismach, tutaj takim architektem nowej ideologii jest Adam Michnik. Jest to wyobrażenie, że Polaków trzeba doprowadzić do demokracji, Polaków trzeba doprowadzić do modernizacji, transformacji. Trzeba niejako uczynić to ponad nimi, że oni sami nie są do tego wystarczająco dojrzali. Lepiej, jeżeli zrobią to oświecone elity. To wszystko, w co wierzyliśmy tak długo, ten cały zachwyt tymi zwykłymi Polakami w latach osiemdziesiątych, tą „Solidarnością”, która była tą niesamowitą, wspaniałą erupcją ducha republikańskiego – to zostało jakoś zupełnie zapomniane. Nagle Polacy okazali się niebezpiecznym żywiołem. Zwykli ludzie okazali się niebezpiecznym żywiołem. Zwróćmy uwagę, jak podobne jest to w ogóle do koncepcji liberalnej demokracji, to nie tylko dotyczy Polski. Liberalna demokracja z tą demokracją klasyczną, w której rządzi większość, ma coraz mniej wspólnego, i jest to czasami formułowane wprost. Można więc powiedzieć, że ci ludzie o pewnej orientacji lewicowej, to nie tylko o to chodzi, przyjęli już pewien sposób widzenia rzeczywistości, zaczęli ją kształtować. 
Można powiedzieć metaforycznie, że III RP została zbudowana na zwłokach „Solidarności”. To bardzo ostre sformułowanie. Jeżeli patrzymy na to, czym był duch „Solidarności”, czym naprawdę był ten wspaniały zryw, to trudno się powstrzymać od tego typu metafory. Co więcej, można przecież powiedzieć, że jasne jest, że nie można było z „Solidarności” uczynić pewnego modelu tworzenia nowego, demokratycznego państwa. Tak, ale to był ten kapitał społeczny. To była ta podstawa, która pozwalała nam budzić zaufanie i tworzyć rzeczywiście nowe państwo w radykalnie odmienny sposób, niż ono będzie tworzone. A projektu tego nowego państwa, tej III RP, tej transofrmacji, która odbędzie się dla Polaków – ja nie kwestionuję wiary tych ludzi, że oni to dla Polaków robią, chociaż ponad niejako Polakami – nie miał go robić ten polski demos, który, jak się pokazał nam w 1980, 1981 r., potrafił ujawnić swojego niezwykłego ducha republikańskiego, który historycznie odżył. Tylko światłe elity mogą do tego doprowadzić.
Stąd projekt tego sojuszu elit pojawił się i zaczął zawiązywać przy Okrągłym Stole. Oczywiście nie chodzi o to, że z Kiszczakiem krwią podpisali ci szefowie „Solidarności”, ci wydelegowani, jakieś umowy, których nie mogli złamać. Nie, nic podobnego. Chodzi o coś zupełnie innego. Chodzi o to, że jak gdyby nastąpiła zmiana sojuszy. Za tym będę już kończył. Sławne sformułowanie Bronisława Geremka, który po wyborach 4 czerwca, zmieniając umowę Okrągłego Stołu, zgodził się ze stroną solidarnościową, straszoną przez tą niby-demokratyczną stronę partyjną, na wybory w  jednomandatowych okręgach wyborczych, mimo że tam nie powinno tego być, komuniści nie powinni wystawiać swoich kandydatów. Powiedział: „Pacta sunt servanda”, wydawałoby się najbardziej oczywista teza, czyli „Porozumienia zobowiązują”. Zastanówmy się, kim byli ci, którzy przy Okrągłym Stole reprezentowali nas, Polaków? To byli, poniekąd, samozwańcy. To nie jest zarzut. Nie było demokratycznych wyborów. Nikt inny nie mógł Polaków reprezentować. To chwała za to, że ktoś wziął na siebie tę odpowiedzialność. Ale oni byli zobowiązani wobec narodu polskiego, wobec Polaków. Oni byli zobowiązani prowadzić w kierunku demokracji. Jeżeli oni czuli większe zobowiązania wobec swoich rozmówców przy Okrągłym Stole, powinni odejść, ponieważ to było zakwestionowaniem tej fundamentalnej roli, którą powinni odegrać. Niestety, oni tę rolę zaczęli postrzegać inaczej. Dziękuję, na tym chciałem zakończyć.