Informacja o projekcie ustawy o Akademii Kopernikańskiej

W celu zwiększenia konkurencyjności i poziomu rozpoznawalności polskiej nauki w świecie proponuje się utworzenie nowej, odmiennej od dotychczas funkcjonujących instytucji naukowych, jednostki – Akademii Kopernikańskiej.
Będzie to forum dla współpracy naukowej, programów badawczych i edukacyjnych, a także naukowców z Polski i zza granicy, w szczególnie w takich dziedzinach, jak matematyka, fizyka, astronomia i medycyna. 
Głównym zadaniem Akademii będzie realizacja Narodowego Programu Kopernikańskiego, który pozwoli m.in. zbudować lub zintensyfikować więzi przedstawicieli krajowego życia naukowego oraz silniej niż dotychczas włączyć zagranicznych badaczy we współpracę z polskimi ośrodkami i zespołami naukowymi. Misją Programu jest podniesienie poziomu prowadzonych przez polskich naukowców lub z udziałem polskich naukowców badań naukowych.
Ważnym i nowatorskim elementem Programu jest propozycja ustanowienia projektu corocznych Nagród Kopernikańskich. Nagrody te, w formie pieniężnej w kwocie 500 000 zł będą przyznawane w drodze konkursu za wybitne indywidualne osiągnięcia naukowe o przełomowym znaczeniu oraz zasięgu międzynarodowym.
Proponowane w projekcie ustawy rozwiązania stanowią uzupełnienie, swoiste „domknięcie” procesu reform, na którego poprzednich etapach powołano Narodowe Centrum Nauki, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, Narodową Agencję Wymiany Akademickiej oraz Sieć Badawcza Łukasiewicz. 
Akademia Kopernikańska, obok działających już podmiotów będzie współtworzyć system instytucji publicznych umacniając pozycję polskiej nauki w świecie. Wzmocni istniejący już system programów grantowych, a także promocyjnych, prowadząc działania informacyjno-popularyzatorskie dotyczące polskiego systemu szkolnictwa wyższego za granicą.
Zgodnie z projektem ustawy Akademię będzie tworzyło 6 Izb: Izba Astronomii i Nauk Matematyczno‑Przyrodniczych, Izba Nauk Medycznych, Izba Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, Izba Filozofii i Teologii, Izba Nauk Prawnych oraz Izba Laureatów Nagrody Kopernikańskiej.
Organami Akademii będą: Zgromadzenie Ogólne Akademii (zwane dalej: Zgromadzeniem), Sekretarz Generalny Akademii (zwany dalej: Sekretarzem) oraz Prezydium Akademii.
W skład każdej z Izb, poza Izbą Laureatów Nagrody Kopernikańskiej, będzie wchodzić od 10 do 20 członków Akademii (łącznie nie więcej niż 100 członków Akademii), powołanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Zgromadzenia. Pracami każdej z Izb będzie kierować wybierany kadencyjnie przewodniczący.
Członkiem Akademii będzie mogła zostać osoba o nieposzlakowanej opinii, wyróżniająca się szczególnie wybitnym dorobkiem naukowym i autorytetem w środowisku naukowym, posiadająca tytuł profesora albo odpowiedni stopień naukowy.
Projekt ustawy wyznacza ogólne ramy ustroju Akademii Kopernikańskiej, który znajdzie ostateczne uszczegółowienie w jej Statucie. Kompetencja uchwalenia Statutu oraz jego nowelizacji, jako aktu prawa wewnętrznego Akademii, przypisana została Zgromadzeniu, z tym zastrzeżeniem, że musi on zostać zatwierdzony przez Prezesa Rady Ministrów. Natomiast pierwszy Statut nadany zostanie przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki. Także nadzór nad Akademią powierzono Prezesowi Rady Ministrów.  
Akademia, jako nowa instytucja naukowa, charakteryzować się będzie relatywnie prostą strukturą organizacyjną oraz stosunkowo niewielkim zapleczem administracyjnym.
Realizowany przez Akademię Kopernikańską program stypendialny ma dwa zasadnicze komponenty: instrumenty wsparcia badań naukowych oraz staży naukowych dla młodych naukowców – Stypendia Kopernikańskie – oraz Granty Mikołaja Kopernika przeznaczone dla uczonych (obywateli polskich oraz cudzoziemców) o uznanej renomie międzynarodowej, którzy realizują ważne projekty badawcze.
Projekt ustawy przewiduje również wprost utworzenie powiązanej strukturalnie z Akademią uczelni publicznej – Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika. Szkoła będąc formalnie odrębną osobą prawną, jako uczelnia publiczna działającą zgodnie z przepisami ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce – zostanie powiązana z Akademią w ten sposób, że zadania odpowiadające zadaniom rady uczelni wykonywać będzie Prezydium Akademii.  
Nowatorskim rozwiązaniem przyjętym w projekcie jest powoływanie Ambasadorów Akademii Kopernikańskiej. Założeniem jest promowanie polskiej nauki i kultury za granicą, wiedzy o historii oraz dziedzictwie narodowym w świecie, a także promocji współpracy w dziedzinie kultury, edukacji, nauki, życia społecznego oraz gospodarczego przez osoby o uznanej renomie i dorobku, rozpoznawalne zagranicą.
Okazją do rozwijania krajowej i międzynarodowej sieci współpracy, stwarzającej możliwość dialogu i wymiany poglądów będzie również organizowany przez Akademię, co 5 lat Światowy Kongres Kopernikański. W związku z przypadającą w 2023 roku rocznicą 550-lecia urodzin Mikołaja Kopernika pierwszy Kongres zostanie zorganizowany, w tymże roku, w Toruniu, a jego inauguracja nastąpi w dniu urodzin astronoma, tj. 19 lutego. Na Kongres zaproszeni zostaną badacze zajmujący się tematyką kopernikańską z całego świata. 
Termin wejścia w życie ustawy przewidywany jest na dzień 1 września 2022 r., z wyjątkiem przepisów dotyczących Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika, które wejdą w życie z dniem 1 marca 2023 r.