Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda skierował do Trybunału Konstytucyjnego, w trybie kontroli prewencyjnej, ustawę z dnia 13 stycznia 2023 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw.

Konstytucja w art. 126 ust. 2 powierza Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej zadanie czuwania nad przestrzeganiem Konstytucji. Prezydent RP, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, powołuje sędziów na czas nieokreślony (art. 179 Konstytucji).  Mając na uwadze postanowienia Konstytucji, Prezydent RP przykłada szczególną uwagę do prawidłowego unormowania i funkcjonowania władzy sądowniczej. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej. Jednocześnie Konstytucja w Preambule podkreśla konieczność współdziałania władz. Władza sądownicza, wykonywana przez sądy i trybunały, stanowi zatem jeden z filarów Państwa Polskiego, jako dobra wspólnego (art. 1 i art. 10 Konstytucji), a zarazem demokratycznego państwa prawnego, w którym prawo do sądu stanowi podstawową gwarancję wolności i praw człowieka i obywatela (art. 2, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji). Zapewnienie praw podmiotowych każdego człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwa obywateli - w tym ich bezpieczeństwa prawnego – jest podstawowym zadaniem Rzeczypospolitej Polskiej i wszystkich organów władzy państwowej.

Prezydent RP w ostatnich latach wielokrotnie podejmował działania, w sferze legislacyjnej i w obszarze stosowania prawa, mające na celu optymalne unormowanie i rzetelne funkcjonowanie polskich sądów. Jednym ze środków w dyspozycji Prezydenta RP jest także inicjowanie prewencyjnej kontroli zgodności z Konstytucją ustawy, uchwalonej przez parlament i przedłożonej mu do podpisu. Zgodność z Konstytucją jest bowiem podstawowym kryterium oceny działań wszelkich organów władzy publicznej w demokratycznym państwie prawnym, nie wyłączając parlamentu, a dochowanie wierności postanowieniom Konstytucji jest nie tylko pierwszym zobowiązaniem Prezydenta RP (art. 130 Konstytucji), ale też jego podstawowym zadaniem, polegającym na czuwaniu nad przestrzeganiem Konstytucji (art. 126 ust. 2 Konstytucji).

Charakter prawny przyjętych w ustawie rozwiązań prowadzi do istotnej zmiany ustrojowej w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości w Polsce. Uchwalone rozwiązania mają doniosłe znaczenie zarówno dla funkcjonowania Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego, sądów powszechnych i sądów wojskowych, jak również dla statusu sędziów i ich konstytucyjnego umocowania. Materia ustawy ma także istotne znaczenie dla jednostki i jej konstytucyjnego prawa do sądu. Ustawa z dnia 13 stycznia 2023 r. przed jej ewentualnym wejściem w życie, musi zatem zostać poddana wnikliwej kontroli i ocenie przez Trybunał Konstytucyjny pod względem spełnienia tego najważniejszego kryterium - zgodności z Konstytucją. Budzi ona bowiem poważne wątpliwości i zastrzeżenia nie tylko z perspektywy Prezydenta RP, ale i wielu środowisk, w tym sędziowskich, zwłaszcza samego Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zaskarżona ustawa dokonuje nowelizacji ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów, ustawy z dnia 27 lipca 
2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
Zmiany wprowadzane zaskarżoną ustawą polegają na przekazaniu z Sądu Najwyższego do Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpatrywania spraw dyscyplinarnych sędziów Sądu Najwyższego oraz sędziów sądów powszechnych i sędziów sądów wojskowych. Naczelny Sąd Administracyjny będzie sądem dyscyplinarnym w pierwszej i drugiej instancji dla sędziów Sądu Najwyższego. W przypadku sędziów sądów powszechnych oraz wojskowych, Naczelny Sąd Administracyjny będzie pełnił funkcję sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. 
W konsekwencji określenia Naczelnego Sądu Administracyjnego jako sądu dyscyplinarnego w sprawach dotyczących sędziów, ustawodawca przyjął, że Naczelny Sąd Administracyjny stanie się również właściwy w sprawach dotyczących zezwolenia na pociągnięcie sędziów bądź asesorów sądowych do odpowiedzialności karnej lub zezwolenia na ich tymczasowe aresztowanie.
Naczelny Sąd Administracyjny został również określony jako właściwy do rozpoznawania spraw dotyczących badania spełniania przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności oraz ustanowienia na podstawie ustawy, z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości, bezstronności lub ustanowienia na podstawie ustawy, określonego w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego, „testem niezawisłości”, w odniesieniu do sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym, wyznaczonego do składu orzekającego, oraz odwołań w tych sprawach. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu przekazano również rozpoznawanie wniosków o ponowne rozpoznanie w razie uprzedniego uwzględnienia wniosku o przeprowadzenie testu niezawisłości w stosunku do sędziego wyznaczonego do składu orzekającego w sądzie powszechnym albo sądzie wojskowym.    
Zaskarżona ustawa ustanawia regułę, zgodnie z którą test niezawisłości będzie mógł być inicjowany przez właściwy sąd, jeżeli zachodzą w tym względzie poważne wątpliwości. 
W przepisach zaskarżonej ustawy dodano również zastrzeżenie, że test niezawisłości stanowi uzupełnienie możliwości badania przez sąd z urzędu zapewnienia prawa do sądu niezależnego, bezstronnego i ustanowionego na podstawie ustawy. W odniesieniu do możliwości badania w ramach testu niezawisłości przesłanki ustanowienia na podstawie ustawy zaznaczenia w tym miejscu wymaga, że przesłanka ta została dodana do ustaw nowelizowanych zaskarżoną ustawą. 
Ustawa z 13 stycznia 2023 r. dokonuje również zmian w przepisach dotyczących przewinień dyscyplinarnych sędziów w zakresie wyłączeń od odpowiedzialności dyscyplinarnej. Na mocy zaskarżonej ustawy, sędziowie nie będą odpowiadali dyscyplinarnie za treść orzeczenia sądowego oraz badanie spełniania przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności oraz ustanowienia na podstawie ustawy. Ustawodawca zrezygnował przy tym z ograniczenia polegającego na wskazaniu przypadków, w których badanie niezależności lub niezawisłości nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego.   

Przedmiotem zarzutów niezgodności przepisów zaskarżonej ustawy z Konstytucji są:

a) w zakresie przepisów ustawy rozszerzających test niezawisłości sędziego o dopuszczalność badania spełniania przez sędziego wymogu „ustanowienia na podstawie ustawy” - niezgodność z art. 179 w zw. z 144 ust. 3 pkt 17 oraz w zw. z art. 10 ust. 1, art. 178, art. 180 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji,

b) w zakresie przepisów ustawy rozszerzających legitymację do złożenia wniosku o przeprowadzenie testu niezawisłości sędziego również dla właściwego sądu – niezgodność z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 179 w zw. z 144 ust. 3 pkt 17 oraz w zw. z art. 10 ust. 1, art. 178, art. 180 Konstytucji,

c)  w zakresie przepisów ustawy uchylających rozwiązania w ustawie o Sądzie Najwyższym oraz w ustawach ustrojowych regulujących funkcjonowanie sądów powszechnych sądów wojskowych i sądów administracyjnych, że okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności – niezgodność z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 179 w zw. z 144 ust. 3 pkt 17 oraz w zw. z art. 10 ust. 1, art. 178, art. 180 Konstytucji,

d) w zakresie przepisów ustawy dotyczących zmiany zakresu wyłączenia odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego (kontratypów) – niezgodność z art. 2, art. 7, art. 10 ust. 1, art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 175 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji,

e) w zakresie przepisów ustawy dotyczących zmian we właściwości Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego – niezgodność z art. 2, art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 184 i art. 183 ust. 1 w zw. z art. 177 Konstytucji,

f)  w zakresie przepisu ustawy dotyczącego instytucji wytknięcia uchybienia przez Sąd Najwyższy (art. 97 § 3 ustawy o Sądzie Najwyższym) – niezgodność z art. 183 ust. 1 i art. 184 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji,

g)   w zakresie przepisów art. 6 ust. 1 i 2 ustawy przewidującej przyznanie sędziemu nowych uprawnień do złożenia wniosku o wznowienie prawomocnego postępowania zakończonego przez Sąd Najwyższy w sprawach dyscyplinarnych i immunitetowych na zasadach określonych w tych przepisach – niezgodność z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, w zakresie w jakim przepisy te naruszą prawo pokrzywdzonego do wiążącego naprawienia w rozsądnym terminie w postępowaniu karnym szkody wyrządzonej przestępstwem popełnionym przez sędziego.

h)  w zakresie art. 11 ustawy wprowadzającego 21-dniowy okres vacatio legis – niezgodność z art. 2 Konstytucji i wywodzonego z niego zasadą odpowiedniości vacatio legis.