Organizatorzy i Uczestnicy
konferencji naukowej
Od Kaspra Elyana do cyberprzestrzeni.
550–lecie druku w języku polskim
we Wrocławiu

Szanowni Państwo,

na wstępie pragnę wyrazić podziękowanie pomysłodawcom i organizatorom rozpoczynającego się dzisiaj spotkania. Z uznaniem witam jego temat, ambitny zamiar wszechstronnego, interdyscyplinarnego ujęcia omawianych zagadnień i imponujący rozmach organizacyjny konferencji. Cieszę się, że wielowiekowa, nieprzerwana obecność oraz żywotność kultury polskiej na Dolnym Śląsku pozostaje przedmiotem zarówno oddolnych przedsięwzięć popularyzatorskich, jak i pogłębionych badań naukowych.

Wynalazek Jana Gutenberga był kamieniem milowym na drodze rozwoju cywilizacji europejskiej i całej ludzkości. Według badaczy początek druku typograficznego datować można na około 1450 rok. Już ćwierć wieku później, a zarazem 20 lat po zakończeniu prac nad słynną Biblią Gutenberga – 9 października 1475 roku Kasper Elyan, polski drukarz i kanonik kapituły katedralnej, ogłosił drukiem Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium. Ten łaciński zbiór praw synodu diecezji wrocławskiej, zwany również Statutami Elyana, zawiera zalecenia administracyjne i religijne dla duchowieństwa oraz pierwsze teksty wydrukowane w języku polskim: modlitwy Ojcze nasz, Zdrowaś Mario i Wierzę w Boga. Polszczyzna po raz kolejny pojawia się w druku jako tekst Bogurodzicy na kartach Statutów Łaskiego opublikowanych w 1506 roku. Natomiast Historyja umęczenia Pana naszego Jezusa Chrystusa z 1508 roku to pierwsza książka drukowana w całości po polsku – podobnie jak pochodzący z 1513 roku pierwszy polski modlitewnik autorstwa Biernata z Lublina pt. Raj duszny.

Od tamtego czasu drukowane polskie słowo w coraz większym stopniu stanowiło nośnik idei współtworzących kulturę, naukę, politykę i obyczaje w naszej Ojczyźnie i poza jej granicami. Nie sposób przecenić jego znaczenia w kontekście rozwoju odrębnej tożsamości Polaków – wyznaczanej nie tylko własnym językiem i wspólnymi doświadczeniami, lecz także historycznie ukształtowanym spójnym systemem wartości oraz wizją rzeczywistości, którą na wskroś przenika etyka i symbolika chrześcijańska.

Dlatego też wśród skutków licznych wojen i najazdów, które pustoszyły nasz kraj, za szczególnie dotkliwe uznać trzeba zniszczenia i rabunek polskich zabytków bibliologicznych. Starania o ich odzyskanie i przekazanie polskim instytucjom kultury uważam za sprawę najwyższej wagi. Nie jest bowiem tajemnicą, że międzynarodowa pozycja państw i narodów opiera się nie tylko na ich potencjale gospodarczym, politycznym i militarnym, ale również na niematerialnej soft power, na atrakcyjności, różnorodności i sprawnej popularyzacji wielopokoleniowego dorobku kulturalnego.

Nawiązując do tytułu konferencji, za znak czasu uznać można fakt, że cyfrowa reprodukcja Statutów Elyana w zasobach Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego jest dostępna przez Internet w niemal każdym zamieszkanym zakątku globu. Jednak podobnie jak miało to miejsce w przypadku wynalazku druku – przełomowe technologie cyfrowe, rozwiązawszy jedne problemy, stworzyły też inne. Niezliczona ilość tekstów i materiałów audiowizualnych dostępnych online, a jednocześnie ich ogromne zróżnicowanie pod względem jakości i wiarygodności – mogą przytłaczać. Rodzi to potrzebę odwoływania się do autorytetu kompetentnych osób i instytucji pełniących funkcję strażników norm językowych i przewodników po „cyfrowej dżungli”, a także konieczność nieustannej, kreatywnej promocji tych treści, którym pragniemy nadać rozgłos i których znaczenie chcemy podkreślić. Co istotne, obecnie areną walki o uwagę czytelników lub, szerzej, konsumentów dóbr kultury nie są poszczególne kraje lub strefy językowe, lecz stała się nią globalna przestrzeń cyfrowa w żywiołowo zmieniającej się rzeczywistości sztucznej inteligencji.

Niezmiernie ważne zadania stoją dziś nie tylko przed konserwatorami zabytków piśmiennictwa i opiekunami tradycyjnych księgozbiorów. Właściciele i administratorzy bibliotek cyfrowych muszą mierzyć się ze skutkami poważnych awarii, sabotażu i oddziaływania czynników naturalnych. W bieżącym miesiącu obserwacje zorzy polarnej w całej Polsce – a za granicą nawet w rejonach subtropikalnych – zwróciły powszechną uwagę na trwającą serię burz geomagnetycznych, w tym zjawisk tego typu o najwyższej, potencjalnie katastrofalnej klasie intensywności. W opinii heliofizyków w skrajnych przypadkach mogą one prowadzić do utraty cennych danych i na długo wyłączyć z użytkowania krytyczną infrastrukturę energetyczną i teleinformatyczną. To tylko jeden z wielu nieoczywistych aspektów odpowiedzialności nowoczesnego państwa za bezpieczeństwo funkcjonowania i rozwoju kultury narodowej oraz rodzimego piśmiennictwa w XXI wieku.

Raz jeszcze dziękuję organizatorom konferencji – reprezentującym Instytut Nauk o Informacji i Mediach oraz Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, Bibliotekę Uniwersytecką, Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich – za uczczenie tej znaczącej rocznicy w dziejach kultury polskiej. Z zainteresowaniem oczekuję wniosków z Państwa obrad. Życząc interesujących i inspirujących obrad, serdecznie Państwa pozdrawiam.

Z poważaniem

Karol Nawrocki
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

_________________________________________________

List odczytała Doradca Prezydenta RP Beata Kempa.