Po upadku Rzeczpospolitej w 1795 roku Polacy nie ustawali w organizacji spisków i wszelkimi sposobami starali się wybić na niepodległość, ich działania napotykały nieprzezwyciężone trudności jakie sprawie polskiej tworzyli zjednoczeni zaborcy. Kolejne spiski i powstania: kościuszkowskie z 1794 roku, listopadowe z lat 1830-1831, krakowskie z 1846 roku i Wiosna Ludów w Wielkopolsce zakończyły się szybką klęską i śmiercią albo niewolą przywódców.

Przez krótki czas wydawało się, że najlepszym miejscem do krzewienia polskości będzie zabór rosyjski po odwilży posewastopolskiej. Reformy margrabiego Aleksandra Wielopolskiego miały za zadanie przywrócić w Kongresówce polskie szkolnictwo, samorządowe rady gubernialne, powiatowe i miejskie. Jednak spolegliwość Wielopolskiego względem znienawidzonego przez ogół społeczeństwa caratu, przyniosła odmienne skutki. Powstała opozycja, która uważała, że spolszczenie życia publicznego w samej tylko Kongresówce bez kresów wschodnich jest zaprzepaszczeniem idei niepodległości, a nawet wyrzeczeniem się ziem litewsko-ruskich.

Powstały tajne organizacje, które organizowały zamachy na Wielopolskiego i sprzyjających mu rosyjskich dygnitarzy. Od 1861 roku działał spisek zmierzający do wywołania powstania. Aby temu zapobiec margrabia Wielopolski popełnił fatalny błąd, w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku zarządził w Warszawie brankę do wojska carskiego, w wyniku której patriotyczna młodzież uciekła do lasu, wywołując w całym kraju powstanie. Z początku powstańcy odnosili sporo sukcesów, rozbijając małe oddziały carskie. Później jednak, gdy na tereny Kongresówki przybyła większa ilość rosyjskich wojsk, sytuacja się pogorszyła, partyzanckie metody walki nie zdały egzaminu w starciu z regularna armią. Tylko dzięki wytrwałej i oddanej służbie dyktatora Romualda Traugutta udało się powstańcom przetrwać do końca 1864 roku.

Po aresztowaniu i straceniu na stokach cytadeli warszawskiej Traugutta, powstanie upadło. Ostatni oddział powstańczy dowodzony przez ks. Stanisława Brzózkę został zniesiony na wiosnę 1865 roku. Aby zapobiec przyłączaniu się do powstania chłopów, car Aleksander II na mocy ukazu z 2 marca 1864 roku, wprowadził w całym Królestwie Polskim uwłaszczenie tj. nadanie prawa własności do posiadanej przez chłopów ziemi i zniesienie obowiązku odrabiania pańszczyzny.   

Po upadku powstania styczniowego przez Kongresówkę przetoczyła się kolejna fala carskiego terroru. Większość wziętych do niewoli powstańców była zsyłana na Sybir, gdzie umierała podczas katorżniczej pracy. W zaborze pruskim szerzyła się germanizacja, zarządzana instytucjonalnie przez niemiecką organizację nacjonalistyczną, zwaną potocznie hakatą. Władze niemieckie rozpoczęły też walkę z Kościołem katolickim, tzw. kulturkampf, w wyniku którego uwięziono prymasa Polski Mieczysława Ledóchowskiego. Jedyną oazą wolności okazała się pozostająca pod zaborem austriackim Galicja, która otrzymała, od osłabionej przez klęski militarne monarchii Habsburgów, autonomię.