Mimo nazwy i niewielkiego terytorium, Księstwo Warszawskie zajęło ważne miejsce w historii Polski. Napoleon nadał mu w 1807 roku konstytucję. Jej artykuł 4, głoszący, że „znosi się  niewola. Wszyscy obywatele są równi przed obliczem prawa”, likwidował ustrój stanowy i przywiązanie chłopów do ziemi (poddaństwo osobiste). Nie nadano jednak włościanom prawa własności ziemi, którą uprawiali – nadal pozostawała ona własnością szlachcica (dziedzica). Stwierdzał to wprost doprecyzowujący konstytucję dekret wydany w grudniu 1807 roku (dekret grudniowy). Księstwo, liczące początkowo 104 tys. km² i 2,6 mln mieszkańców, w 1809 roku powiększyło się do 142 tys. km² i 4,3 mln mieszkańców. Dzięki odtworzeniu struktur państwowych odegrało ważną rolę w przetrwaniu idei państwowości polskiej. Istnienie Księstwa przesądziło o tym, że także Kongres Wiedeński utrzymał pewną namiastkę państwa polskiego. Bez Wielkopolski (powróciła pod panowanie pruskie) i Krakowa (stał się wolnym miastem) obszar Księstwa przypadł w udziale Aleksandrowi I, największemu zwycięzcy nad Napoleonem. Jako Królestwo Polskie (Kongresówka), liczące 128 tys. km² i 3,2 mln mieszkańców, połączone unią personalną z Rosją, otrzymało bardzo liberalną konstytucję, własny parlament i wojsko. Faktyczną władzę w imieniu imperatora miał sprawować jego brat, wieki książę Konstanty, wódz naczelny armii polskiej. Polska administracja Królestwa, sejm, szkolnictwo (m.in. założony w 1816 roku Uniwersytet Warszawski) oraz wojsko, istniejące do 1831 roku, stanowiły niewątpliwe wartości. Nie była natomiast przestrzegana konstytucja, działania sejmu, gdy nie okazał się posłuszny carskiej woli, uległy skrępowaniu, wobec opozycji i tajnych związków, tropionych przez policję, rozpoczęto represje. Walerian Łukasiński twórca konspiracyjnego Towarzystwa Patriotycznego, stawiającego sobie za cel odzyskanie pełnej niepodległości, został aresztowany w 1822 roku i spędził w najcięższych carskich więzieniach 46 lat. 

Tajne związki szerzyły się także poza Królestwem Polskim na „ziemiach zabranych” (czyli tych, które włączone zostały do Rosji). Najsilniej rozwinęły się na Uniwersytecie Wileńskim, kierowanym przez braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich. W 1817 roku kilku studentów, a wśród nich młody Adam Mickiewicz, zawiązało Towarzystwo Filomatów. Początkowo stawiali sobie za cel samokształcenie, pielęgnowanie przyjaźni i cnoty. Później w ich programie pojawiły się idee patriotyczne i niepodległościowe. W 1823 roku organizacja została wykryta przez carską policję, przywódcy aresztowani i skazani na wywiezienie w głąb Rosji.

Królestwo Polskie rozwijało się pod względem ekonomicznym dzięki polityce ministra skarbu, księcia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego. Uzdrowił on finanse publiczne, zrównoważył budżet, przy poparciu cara Aleksandra I wynegocjował z Prusami korzystny układ celny i wprowadził program oszczędnościowy. Za wielkie sukcesy należy też uznać założenie w 1828 roku centralnego Banku Polskiego oraz budowę Kanału Augustowskiego (droga wodna Wisła - Niemen). Rządowe pieniądze trafiały do trzech okręgów przemysłowych: łódzkiego, dąbrowskiego i staropolskiego. W Łodzi zaczął rozwijać się przemysł tekstylny i wełniany, powstały nowoczesne manufaktury. Gdy na początku XIX wieku miasto liczyło 800 mieszkańców, w 1900 roku już pół miliona. W Zagłębiu Dąbrowskim rząd inwestował w górnictwo cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. Mniej dynamicznie rozwijało się Zagłębie Staropolskie, gdzie zakładano kopalnie rud żelaza. Znakiem cywilizacyjnych przemian stał się wspaniały pałac Staszica, zbudowany w Warszawie jako nowa siedziba Towarzystwa Przyjaciół Nauk: stanął przed nią pomnik wielkiego astronoma Mikołaja Kopernika.

Po śmierci Aleksandra I (1825) nowym carem został jego młodszy brat Mikołaj I, który zaostrzył kurs w stosunku do Polaków. Carskie plany wysłania armii polskiej do tłumienia powstania w Belgii, łamanie konstytucji, a przede wszystkim narastające w młodym pokoleniu szlachty i inteligencji poczucie zniewolenia ze strony Rosji wywołały wybuch powstania 29 listopada 1830 roku. Spiskowcy zgrupowani w Szkole Podchorążych pod wodzą Piotra Wysockiego dokonali nieudanego zamachu na Konstantego i na skutek braku zdecydowanej reakcji ze strony wojsk rosyjskich przejęli kontrolę nad Warszawą. Powstał Rząd Narodowy pod przewodnictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, a dyktatorem powstania ogłosił się gen. Józef Chłopicki. 25 stycznia 1831 roku Sejm Królestwa Polskiego ogłosił detronizację cara, co skutkowało wybuchem wojny polsko-rosyjskiej. Do Kongresówki wkroczyła stutysięczna armia rosyjska dowodzona przez feldmarszałka Iwana Dybicza. Plan strategiczny Rosjan, jak najszybszego zdobycia Warszawy, załamał się w bitwie na przedpolach stolicy, pod Grochowem. Po zimowej przerwie na przełomie marca i kwietnia 1831 roku do wiosennej ofensywy przeszła armia polska, zadając Rosjanom ciężkie straty w bitwach pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami. Zawiedli jednak kolejni naczelni wodzowie powstania (np. Jan Skrzynecki), niewierzący w szanse ostatecznego zwycięstwa, wobec dysproporcji sił polskich i rosyjskich. Pomimo świetnego planu operacyjnego gen. Ignacego Prądzyńskiego, wyprawa przeciw gwardii carskiej zakończyła się klęską w bitwie pod Ostrołęką. Trzy miesiące później Warszawa została zdobyta przez feldmarszałka Iwana Paskiewicza, a część pokonanych polskich żołnierzy (głównie oficerów) udała się na emigrację.

Powstanie listopadowe rozgrywało się także na ziemiach zabranych, gdzie inaczej niż w Królestwie, do walki na szerszą skalę przystąpili chłopi. Do legendy przeszła pochodząca z zamożnego inflanckiego rodu Emilia Plater, stojąca na czele oddziału liczącego blisko tysiąc kosynierów oraz strzelców. W walkach o Wilno odsiecz z Królestwa nie wystarczyła. W lipcu 1831 roku powstanie na Litwie zostało stłumione, a resztki insurgentów internowano w Prusach. Za broń chwycili także Polacy na Wołyniu, w województwie podolskim, a nawet w Kijowszczyźnie. W trwających dwa miesiące walkach wyróżnił się dowódca partyzanckiego pułku jazdy, Karol Różycki. Do powstania przybyli także ochotnicy z Wielkopolski i Galicji.