Początki państwa polskiego giną w pomroce dziejów. Większość kraju była porośnięta gęstymi lasami, a osadnictwo ograniczone do okolic najważniejszych grodów w Poznaniu, Gnieźnie, Krakowie i Wrocławiu. Ludności było wówczas może około miliona. Podstawę gospodarki stanowiło rolnictwo i hodowla. Najczęściej spożywano chleb z warzywami, rzadko okraszony smalcem, słoniną i mięsem. Pito dużo piwa i miodu, wino należało do rzadkości.

Pierwsze wzmianki na temat ziem polskich pojawiają się legendzie panońskiej (żywocie św. Metodego) z około 875 roku podającej, iż na terenie Małopolski mieszkał, „książę pogański silny wielce, siedzący na Wiśle, [który] urągał wiele chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał. Posławszy zaś do niego Metody kazał mu powiedzieć: Dobrze będzie dla ciebie synu ochrzcić się z własnej woli na swojej ziemi, abyś nie był przymusem ochrzczony na ziemi cudzej i będziesz mnie wspominał. Tak się też stało”. Wiemy, że plemię Wiślan zostało podbite przez Świętopełka Wielkomorawskiego, a z cytowanej relacji wynika, że jego władca został pojmany i ochrzczony na obcej ziemi. Potęgę, bogactwo i świetność państwa Wiślan potwierdza odnaleziony w Krakowie skarb złożony z 4212 grzywien siekieropodobnych; jego właściciel musiał dysponować dużą liczbą hut żelaza, albo był wystarczająco silny, aby grabić sąsiadów, którzy wytwarzali takie przedmioty. Po podbiciu państwa Wielkomorawskiego przez Węgry w pierwszej połowie X wieku, Małopolska przypadła w udziale Czechom. Dowodem powtórnej czeskiej chrystianizacji tych terenów jest pierwszy patron katedry wawelskiej św. Wacław, liczne odkrycia archeologiczne na wawelskim wzgórzu. Znamy zapisane w najstarszym katalogu biskupów krakowskich z XIII wieku imiona pierwszych biskupów Prohora i Prokulfa.

Wielkopolskę zamieszkiwało plemię Polan rządzone według kroniki Anonima zw. Gallem przez przedstawicieli dynastii Piastów: Ziemowita, Leszka, Ziemomysła i Mieszka. Istnienie ostatniego z wymienionych władców jest potwierdzone w kronikach niemieckich Widukinda i Thietmara z Merseburga. Ważnym wydarzeniem za panowania Mieszka I był jego ślub z księżniczką czeską Dobrawą, pod której wpływem książę  zdecydował się na przyjęcie chrztu w 966 roku. Udzielał go misjonarz Jordan, w niedalekiej przyszłości pierwszy polski biskup. W ślad za władcą ochrzciła się także jego drużyna. Do kraju zaczęli przybywać księża i zakonnicy, powstawały nowe kościoły i klasztory, rozpowszechniło się pismo łacińskie. Umocniona przez organizację kościelną, Polska weszła w krąg cywilizacji zachodnioeuropejskiej.

W 972 roku Mieszko pokonał niemieckich margrabiów Hodona i Zygfryda w bitwie pod Cedynią. Było to pierwsze tak znaczące zwycięstwo w dziejach oręża polskiego. W latach 80. X wieku Mieszko przyłączył do swego państwa Małopolskę, zajętą wcześniej przez Czechów. Synem Mieszka i Dobrawy był Bolesław Chrobry. Po śmierci ojca w 992 roku Chrobry objął tron, wygnawszy uprzednio z kraju młodszych braci, Mieszka i Lamberta, którzy z matką Odą znaleźli schronienie na terenie Niemiec. W 997 roku do Gniezna przybył czeski misjonarz św. Wojciech z rodu Sławnikowiców; jego życiową misją była chrystianizacja pogańskich Prusów. Niestety, już na samym jej początku zginął śmiercią męczeńską. Jego zwłoki książę Bolesław sprowadził do gnieźnieńskiej świątyni. Do grobu zmarłego pielgrzymował w 1000 roku cesarz rzymski Otton III. Chrobry przyjął go i gościł bardzo okazale. Podczas zjazdu w Gnieźnie cesarz erygował tam arcybiskupstwo, któremu podporządkował trzy biskupstwa: krakowskie, wrocławskie i kołobrzeskie. Na pożegnanie podarował Bolesławowi kopię włóczni św. Maurycego, insygnium władzy monarszej; po dziś dzień znajduje się ona w muzeum skarbca katedralnego na Wawelu. Dar ten miał podkreślić intencję Ottona uczynienia Polski częścią uniwersalnego cesarstwa.

Śmierć Ottona III sprowadziła na Polskę wiele nieszczęść, gdyż jego następca Henryk II rozpoczął długoletnią wojnę z Chrobrym. Bezpośrednim powodem konfliktu było zajęcie przez wojów piastowskich Milska i Łużyc oraz Czech i Moraw. Wojna zakończyła się dopiero w 1018 roku pokojem w Budziszynie, na mocy którego książę Bolesław utrzymał w swoim posiadaniu Milsko i Łużyce oraz Morawy, natomiast utracił zajęte przez Przemyślidów Czechy. Podbój umożliwił Bolesławowi wyruszenie na wojnę z dawnym wrogiem, księciem kijowskim Jarosławem Mądrym. Nad rzeką Bug Chrobry pobił wojska ruskie i zajął Kijów, osadzając na tronie przychylnego sobie księcia Świętopełka. W drodze powrotnej przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie. Polityczne wyniki wyprawy okazały się nikłe, Świętopełk został bowiem szybko wygnany, a na tron powrócił pałający chęcią zemsty Jarosław Mądry. W 1025 roku książę Bolesław przyjął koronę królewską. Po rychłej śmierci wielkiego władcy (1025) tron przypadł jego synowi Mieszkowi II, który od razu został koronowany. Nowy monarcha znalazł się w bardzo trudnym położeniu politycznym, gdyż dwaj jego bracia, Bezprym i Otton, rozpoczęli na wrogich dworach spiskować przeciwko królowi. Ich intrygi doprowadziły do najazdu na Polskę cesarza Konrada II, a następnie Jarosława Mądrego. Mieszko II został wygnany do Czech, w kraju na krótko objął rządy Bezprym, jednak po jego skrytobójczej śmierci Mieszkowi udało się odzyskać władzę. Nie cieszył się nią długo, gdyż zmarł w 1034 roku. Mniej więcej w tym samym czasie na ziemiach polskich wybuchł bunt o charakterze społecznym, z nawrotem do pogaństwa: „niewolnicy powstali na panów, wyzwoleńcy przeciw szlachetnie urodzonym, sami się do rządów wynosząc […]. Nadto jeszcze, porzucając wiarę katolicką […] podnieśli bunt przeciw biskupom i kapłanom Bożym i niektórych z nich […] mieczem zgładzili, a innych ukamienowali” (Anonim zw. Gallem). Miary zniszczeń dopełnił najazd księcia czeskiego Brzetysława na Polskę w 1038 roku. Stolice biskupie w Gnieźnie, Poznaniu i Wrocławiu zostały zniszczone, mogła ostać się jedynie ominięta najazdem diecezja krakowska, do której przybył około 1039 roku syn Mieszka II, Kazimierz Odnowiciel.

Młody książę powracał do kraju na czele pięciuset rycerzy niemieckich podarowanych mu przez nowego cesarza Henryka III, zaniepokojonego wzrostem potęgi czeskiej i zachwianiem równowagi politycznej na wschodniej granicy cesarstwa. Po zajęciu Małopolski uznający zwierzchność cesarza Kazimierz zapoczątkował pod Krakowem fundację najstarszego klasztoru benedyktyńskiego w Tyńcu, kierowanego przez mnicha kolońskiego Aarona, który był też arcybiskupem krakowskim. Swej działalności restauratora państwa i kościoła Kazimierz zawdzięcza przydomek Odnowiciela. Około 1047 roku zdołał książę przy pomocy posiłków ruskich pokonać zbuntowanego możnowładcę mazowieckiego Miecława i tym samym odbudować państwo. W 1058 roku tron objął jego syn Bolesław Śmiały, który za zgodą papieża Grzegorza VII koronował się na króla Polski (1076).

Najważniejszym faktem historycznym za panowania Śmiałego był zatarg ze św. Stanisławem ze Szczepanowa, zakończony tragiczną śmiercią biskupa krakowskiego w 1079 roku. O przebiegu konfliktu dowiadujemy się z kronik Galla Anonima i Wincentego Kadłubka, ich interpretacje stały się przedmiotem gorących i niepozbawionych zabarwienia ideologicznego sporów historyków. Jak trafnie zauważył przed laty wybitny poznański mediewista, Gerard Labuda, na podstawie Gallowego zapisu dowiadujemy się jedynie tego, że biskup krakowski został zabity w wyniku konfliktu między nim a królem, zaś efektem zabójstwa był wyjazd króla na Węgry. Natomiast z pisanej ponad sto lat później, wyraźnie tendencyjnej kroniki Kadłubka wynika, zdaniem Labudy, że król stale przebywał z wojskiem poza krajem, w którym wskutek tego zapanował chaos. Po powrocie do kraju Bolesław przystąpił do karania tych rycerzy, którzy go opuścili, nadto zaś prześladowali królewskich chłopów. Efektem konfliktu wewnętrznego stał się spisek, który rycerze i dostojnicy zawiązali przeciw monarsze; jednym z przywódców sprzysiężenia miał być biskup krakowski Stanisław. Wezwał on władcę do zaprzestania represji, a gdy nie znalazło to posłuchu, rzucił na króla klątwę. W efekcie został przez monarchę zabity podczas odprawiania mszy świętej. Trudno dziś  coś więcej ustalić. Pewne jest, że w połowie XII wieku w Polsce zaczął się szerzyć kult biskupa męczennika: dzięki temu w 1253 roku biskupowi Prandocie udało się doprowadzić do kanonizacji św. Stanisława.

Po wygnaniu Bolesława Śmiałego na Węgry władzę w kraju objął jego młodszy brat Władysław Herman; w rządzeniu państwem wyręczał się palatynem Sieciechem. Nie akceptowali tego synowie Zbigniew i Bolesław zwany Krzywoustym. Wybuchła wojna domowa, na skutek której Sieciech został wygnany z Polski, a władza Władysława Hermana skurczyła się jedynie do Płocka, w którym zmarł w 1102 roku. Tron objęli Zbigniew w Wielkopolsce i na Mazowszu, a Bolesław w Małopolsce i na Śląsku. Szybko doszło między nimi do wojny domowej; w jej wyniku pokonany Zbigniew uciekł do Niemiec. W 1109 roku uzyskał pomoc Henryka V, który uznając Bolesława za krnąbrnego wasala, najechał na Polskę. Pomimo przeważających sił wroga piastowscy woje stawił mężny opór pod Głogowem. Ostatecznie o niepowodzeniu wyprawy niemieckiej zadecydowała - zdaniem Wincentego Kadłubka –legendarna bitwa na „Psim Polu” pod Wrocławiem, gdzie Polacy znieśli silny hufiec wroga. Trupy pokonanych stały się łupem dla okolicznych psów, stąd nazwa miejsca bitwy. Uwięziony i oślepiony na rozkaz Bolesława Zbigniew zmarł niedługo później. Państwo pod rządami Krzywoustego okrzepło, czego dowodem było przyłączenie Pomorza Gdańskiego (1119) i zhołdowanie Pomorza Zachodniego (1122). 

Na kilka lat przed śmiercią w 1138 roku Bolesław Krzywousty, chcąc zapobiec bratobójczej walce swoich synów, w statucie sukcesyjnym podzielił Polskę na dzielnice: senioralną Małopolskę z Wiślicą, Sieradzem i Gdańskiem oraz Śląsk otrzymał najstarszy z rodu Władysław Wygnaniec. Jego młodsi braci dostali Mazowsze – Bolesław Kędzierzawy i Wielkopolskę - Mieszko Stary. Będący jeszcze dziećmi książęta Henryk Sandomierski i Kazimierz Sprawiedliwy przebywali pod opieką matki Salomei w Łęczycy. Statut sukcesyjny Krzywoustego przewidywał nadto zasadę senioratu, na mocy którego władzę zwierzchnią przejmował najstarszy przedstawiciel piastowskiego rodu. Do obowiązków seniora należało wydzielenie dzielnic młodszym braciom, nad którymi sprawował zwierzchność, prowadzenie samodzielnej polityki zagranicznej, bicie monety i mianowanie najważniejszych urzędników państwowych.  

Zamysł Bolesława Krzywoustego okazał się chybiony; podział kraju nie zapobiegł bratobójczym walkom. W 1146 roku najstarszy Władysław został przez młodszych braci pokonany i wygnany z Polski. Dzielnicę senioralną przejął po nim Bolesław Kędzierzawy, który popadł w konflikt z Niemcami, dążącymi do zwasalizowania państwa Piastów. W 1157 roku doszło do najazdu cesarza Fryderyka I Barbarossy na Polskę i poniżającej ugody w Krzyszkowie; książę Bolesław boso i w worku pokutnym, z mieczem u szyi musiał złożyć hołd zwycięskiemu cesarzowi. Kilka lat później oddał Śląsk synom Władysława Wygnańca: Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu.

Po śmierci Bolesława Kędzierzawego władzę w Krakowie objął jego młodszy brat Mieszko Stary, który przez rygorystyczną politykę fiskalną zraził do siebie możnowładców. Za sprawą biskupa Gedki w 1177 roku doszło do buntu przeciwko księciu. Mieszko musiał uchodzić z miasta, oddając władzę młodszemu bratu Kazimierzowi Sprawiedliwemu. Zmarł on w 1194 roku, co ułatwiło po dalszych walkach powrót do Krakowa Mieszkowi Staremu. Po jego śmierci w 1202 roku możni małopolscy na tronie senioralnym osadzili młodego Leszka Białego, syna Kazimierza Sprawiedliwego.

W 1218 roku doszło do zawarcia układu sukcesyjnego między Leszkiem Białym a synem  Mieszka Starego Władysławem Laskonogim: w wypadku śmierci jednego z książąt drugi miał dziedziczyć jego dzielnicę, czyli doszłoby do zjednoczenia Wielkopolski z Małopolską. W 1227 roku na zjeździe w Gąsawie został zabity Leszek. Wdowa po nim - Grzymisława - podczas wiecu w Cieni w 1228 roku przekazał władzę nad Małopolską Władysławowi Laskonogiemu. Aktu tego nie uznał młodszy brat Leszka, Konrad Mazowiecki, najeżdżając dzielnicę senioralną. Rozpoczęła się długoletnia wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł książę śląski Henryk Brodaty, syn Bolesława Wysokiego, wnuk Władysława Wygnańca. Jako panujący po ojcu na Śląsku był mężem św. Jadwigi śląskiej. Podczas panowania syna i dziedzica Brodatego, Henryka Pobożnego nastąpił najazd Tatarów na Polskę. Ich hordy przedarły się przez Wisłę i najpierw zdobyły Sandomierz, następnie spaliły Kraków. Wreszcie Tatarzy zwyciężyli rycerstwo śląskie dowodzone przez Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą 9 kwietnia 1241 roku. Po tragicznej śmierci księcia, władzę nad dzielnicą senioralną objął  najpierw Konrad Mazowiecki, a w 1243 roku syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy. Konrad Mazowiecki pozostawił po sobie (ale nie u współczesnych, tylko u historyków) złą pamięć, jako władca, który w 1228 roku nadał Ziemię Chełmińską zakonowi rycerskiemu - krzyżakom; mieli z niej rozpocząć podbój i chrystianizację pogańskich Prusów.

Pomimo postępującego rozbicia dzielnicowego idea ponownego zjednoczenia państwa trwała w Wielkopolsce, gdzie jej głównym rzecznikiem był arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka, inspirator idei zjednoczeniowych.