Uczestnicy uroczystości pogrzebowych
śp. prof. Tomasza Szaroty
w Warszawie

Szanowni Państwo,

ze smutkiem przyjąłem wiadomość o śmierci Profesora Tomasza Szaroty. Żegnamy dzisiaj jednego z najznakomitszych polskich badaczy dziejów XX wieku, wybitnego znawcę zagadnień II wojny światowej i okupacji niemieckiej na naszych ziemiach oraz w innych krajach Europy. Uczonego, który doskonałą znajomość rzeczy i mistrzowski warsztat naukowy łączył z rzadkim talentem literackim. Zaświadczał, że także w historiografii jest miejsce zarówno na prawdę, jak i na piękno – że jedno nie musi ustępować drugiemu. Jego książki pogłębiały wiedzę specjalistów i jednocześnie budziły zainteresowanie historią daleko poza środowiskiem naukowym.

Historia była zarazem Jego pasją i losem. Z domu rodzinnego wyniósł wysokie wzorce pracy intelektualnej oraz szerokie horyzonty, czego liczne przykłady miał w gronie swoich najbliższych: rodziców i dziadków oraz ich przyjaciół. Stąd we własnych poszukiwaniach badawczych – chociaż nie stronił od studiów szczegółowych, a wręcz słynął ze śledztw historycznych – sięgał przede wszystkim po ujęcia komparatystyczne i syntetyczne. Przyglądał się nie samym dziejom Polski, lecz jednocześnie też analogicznym procesom za granicą, np. zestawiając losy wojenne Warszawy i Paryża. Nie ograniczał swojej uwagi do działań elit przywódczych, oprócz nich ukazywał również zjawiska dotyczące całych społeczeństw, jak w głośnych i bardzo popularnych pracach o życiu codziennym w okupowanych stolicach Europy. Badał historię polityczną i społeczną, dzieje symboli i ich przekształceń oraz oddziaływania propagandy. Zagadnienia budzące silne emocje i gwałtowne spory – takie jak kolaboracja z Niemcami, antysemityzm, uprzedzenia, stereotypy i konflikty narodowościowe – podejmował ze spokojem i rozwagą, bez uproszczeń. Dzięki ogromnej wiedzy i autorytetowi, jakim się cieszył, nieraz prostował powszechne nieporozumienia i kierował ważne dyskusje na właściwe tory.

Różnorodność badań prowadzonych przez śp. Tomasza Szarotę – ich tematów i często nowatorskich metod – decydowała o tym, że każda Jego publikacja stawała się wydarzeniem wydawniczym i spotykała z ożywioną recepcją i wśród naukowców, i w debacie publicznej. Przez całe życie Profesor powracał jednak do spraw szczególnie Mu bliskich nie tylko z perspektywy uczonego, lecz ze względu na osobistą biografię. Należała do nich tragiczna śmierć Jego ojca, literaturoznawcy i sowietologa Rafała Blütha, której wyjaśnianiem i zabiegom o upamiętnienie zajmował się aż do ostatnich lat życia. Pewność co do losu ojca dała Mu dopiero ekshumacja i identyfikacja szczątków po ponad 30 latach. Sumę swoich ustaleń zawarł Profesor w jednej z ostatnich swoich książek: Zapomniana egzekucja. Natolin, listopad 1939. Wkrótce potem doczekał się odsłonięcia pomnika 15 ofiar tej niemieckiej zbrodni, która pozbawiła Go szansy na poznanie własnego ojca.

Wraz ze śmiercią Profesora Tomasza Szaroty odchodzi pewna epoka polskiej historiografii.
Epoka uczonych, którzy dramatycznej historii XX wieku dotykali nie tylko poprzez dokumenty i archiwa. Okrucieństwo totalitarnego terroru i eksterminacji było dla Profesora doświadczeniem stricte osobistym. Tym większym podziwem napełniał nas, Jego czytelników, sposób, w jaki badał i pisał On o tym, co tak dramatycznie dotknęło również Jego samego, i to już u zarania życia. Ufam, że śp. Tomasz Szarota pozostanie dla współczesnych i następnych pokoleń historyków wzorem uczonego pracującego z gorącym sercem, lecz sine ira et studio.

Pogrążoną w smutku Rodzinę i Przyjaciół Zmarłego proszę o przyjęcie wyrazów współczucia.

Świeć, Panie, nad Jego duszą!

Z poważaniem

Karol Nawrocki
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

_______________________________

List odczytał doradca Prezydenta RP Dariusz Dudek