Pierwsza Dama Agata Kornhauser–Duda

Szanowni Państwo,

bardzo serdecznie witamy wszystkich miłośników literatury zgromadzonych tutaj, w Warszawie, w Ogrodzie Saskim, a także we wszystkich tych miejscach, gdzie dzisiaj odbywa się Narodowe Czytanie i już po raz 12. ta czytelnicza akcja połączyła Polaków na całym świecie.

I moim zdaniem jest to absolutnie największy sukces tej inicjatywy. Bardzo dziękujemy naszym rodakom w Polsce i za granicą za włączenie się i za współtworzenie narodowego czytania. Tradycyjnie pozdrawiamy również wszystkich  tych z Państwa, którzy łączą się z nami za pośrednictwem telewizji, radia i internetu.

Tegoroczna lektura Nad Niemnem to z pewnością najpopularniejsza książka Elizy Orzeszkowej, ale też najbardziej znane dzieło polskiej literatury. Jest to książka, która z powagą opowiada o tradycji i historii, ale nie brakuje w niej także elementów humoru i zabawnych sytuacji. Jest to  lektura, na której wychowały się pokolenia Polaków. Z informacji, które napływają do Kancelarii Prezydenta od organizatorów tegorocznego Narodowego Czytania i z Polski i  z zagranicy wiemy, że jest to książka Państwu bliska, książka, do której chętnie Państwo wracają. A liczny udział w tegorocznym narodowym czytaniu potwierdza, że klasyka polskiej literatury jest wciąż żywa i wciąż nas łączy.

Szanowni Państwo, Nad Niemnem to książka bardzo silnie zakorzeniona w krajobrazie Rzeczypospolitej. Eliza Orzeszkowa była bardzo związana ze swoją rodzinną ziemią, z Grodzieńszczyzną, a ta mała jej ojczyzna to przede wszystkim piękne pejzaże, krajobrazy, przyroda, to dzieje polskiego ziemiaństwa, to wreszcie tradycja, historia, wiara i wspólne legendy jak ta o Janie i Cecylii, które były przekazywane z pokolenia na pokolenie. I wszystko to obecne jest w powieści Elizy Orzeszkowej i wszystko to składa się też na piękno Rzeczypospolitej.

Piękne, urokliwe, ale też w pewnym sensie sentymentalne opisy z Nad Niemnem przypominają obrazy najwybitniejszych polskich malarzy, spożytkowane w niezapomnianej ekranizacji filmowej. Eliza Orzeszkowa pisała swoją powieść w latach 1885‒1887 i początkowo powieść była publikowana w odcinkach od stycznia do grudnia 1887 roku na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”. W formie książkowej została wydana rok później.

I chociaż był to czas najsurowszej w całych dziejach porozbiorowych prewencyjnej cenzury carskiej i chociaż w całej powieści ani razu nie pada słowo Polska, to przecież właśnie Polska jest tutaj wciąż obecna i Polska jest tutaj najważniejsza. Eliza Orzeszkowa stworzyła barwny opis Kresów Rzeczypospolitej, dokumentując dla potomnych polskie miejsca i polski czas. Dlatego można powiedzieć, że jest to jest na wskroś patriotyczna powieść. To jest również epopeja o Rzeczypospolitej wielu narodów, a także historii naszej części Europy. Tutaj rzeką wielu narodów jest tytułowy Niemen. To jest powieść o wspólnocie walki, wspólnocie wolności i wspólnocie pamięci o naszej części Europy i naszego regionu.

Prezydent RP Andrzej Duda

Szanowni Państwo,

ale jeżeli dzisiaj mówimy o Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej jako właśnie o powieści patriotycznej, rzeczywiście nawiązującej do bardzo trudnych czasów dla Polaków ówczesnych, jakimi były czasy po powstaniu styczniowym, po 1863 roku, choć można powiedzieć, pewnie nieprzypadkowo ukazała się ona w całości w 1888 roku, właśnie na 25–lecie powstania styczniowego, to trzeba  mimo wszystko jednak spojrzeć na to także od innej strony. Otóż w istocie pierwsze zamówienie, jakie zostało, można powiedzieć, złożone Elizie Orzeszkowej w 1884 roku, nie na powieść jeszcze, tylko właściwie na opowieść w odcinkach, zostało złożone przez redaktora „Tygodnika Powszechnego” wówczas Mariana Gawalewicza i chodziło o napisanie opowieści o ludziach, po prostu opowieści społecznej.

Chodziło o to, żeby napisać o tym, jak wygląda społeczeństwo, jakie są relacje pomiędzy pokoleniami, jakie są relacje pomiędzy warstwami społecznymi, pomiędzy polskimi chłopami a ziemiaństwem, szlachtą zagrodową. I dokładnie z tej myśli właśnie narodziło się Nad Niemnem w takiej postaci, jak przed chwilą powiedziała Agata. Jako powieść po prostu o nas. Możemy śmiało powiedzieć o nas, o Polakach.

Ktoś powie, no pewnie, ale o Polakach XIX wieku, o Polakach z głębokiej przeszłości. Otóż, proszę Państwa, wielokrotnie podkreślamy, że historia ma swoje cykle. Także nasza historia. Także polska historia. Ta powieść ukazująca rozterki ówczesnych ludzi, z jednej strony bohaterów powstania styczniowego, bardzo często złamanych klęską, którą to powstanie poniosło, z drugiej strony tych, którzy wątpią w sens jakiejkolwiek walki narodowo–wyzwoleńczej, którzy nie pamiętają w ogóle o tym czynie  patriotycznym, jakim powstanie było, a z drugiej strony cały czas drzemiącej ogromnej tradycji i sile właśnie przede wszystkim tych niższych warstw społecznych, które ukazane są tutaj jako te, które mają tak wielką głębię ducha.

Bohatyrowicze i w nich drzemiąca wola odzyskania wolności, niepodległej, suwerennej ojczyzny. Zapamiętana, osadzona głęboko w tradycji. Jakże te dyskusje z całą pewnością przypominały pokoleniu moich dziadków, moich rodziców i także mojemu w czasach, gdy ja czytałem tę powieść  jako uczeń, ten czas, w którym myśmy żyli, kiedy przecież, jak Państwo znakomicie wiecie, zwłaszcza tu, w Warszawie, kiedy też toczono dyskusje, czy powstanie ma sens, kiedy też nie było wolnej, suwerennej całkowicie ojczyzny. To jest powieść o nas, śmiało możemy powiedzieć. Stąd właśnie jej piękno, stąd właśnie ta ciekawość, z którą, myślę, spokojnie mogą podejść do niej kolejne pokolenia, choć język bardzo często nie jest łatwy, o czym za chwilę przekonają się zwłaszcza ci, którzy powieści jeszcze nie czytali.

Szanowni Państwo, zapraszamy do tej niezwykłej wędrówki przez polską naturę, przyrodę, przez polską tradycję na Niemen.