Urodzony w 1960 r. w Krakowie; historyk, profesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Instytutu Historii PAN w Warszawie. Specjalizuje się w tematyce dziejów politycznych i intelektualnych Europy Wschodniej. Wykładał historię Polski i Rosji na uniwersytetach amerykańskich (m.in. Columbia, Harvard, Rice), angielskich (Cambridge, UCL), kanadyjskich (Toronto U., Simon Fraser, McGill, Univ. of Alberta), jak również w Brnie, Tokio i Dublinie. Od 2016 roku prowadzi wykłady w College of Europe w Natolinie. Laureat Programu MISTRZ Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, w latach 2020–2021 stypendysta Institut für die Wissenschaften vom Menschen w Wiedniu. Członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej.

Od 1980 roku zaangażowany w działalność publicystyczną w ramach drugiego obiegu. W stanie wojennym współorganizator tzw. WUJ–a (Wolnego Uniwersytetu Jagiellońskiego), prowadzącego wykłady dla grup robotniczych; współpracownik Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego zorganizowanego przez ks. Kazimierza Jancarza w Nowej Hucie. Uczestnik międzynarodowych konferencji praw człowieka w Leningradzie i Nowej Hucie (1989–1990). Od 1983 roku współpracownik, w latach 1988–1994 sekretarz redakcji, a następnie redaktor naczelny wywodzącego się z „podziemia” dwumiesięcznika „Arka”. Od 1995 do 2012 roku redaktor naczelny dwumiesięcznika „Arcana”, w latach 2013–2019 „Studiów z Dziejów Rosji i Europy Środkowo–Wschodniej”, a od 2020 do 2023 – „Kwartalnika Historycznego”.

Od 2016 do 2024 roku realizował cotygodniową audycję „Historia żywa” w 1 Programie Polskiego Radia, a od 2025 prowadzi cykl „Kanon polskiej historii” na Kanale Zero; od 2012 stały felietonista tygodnika „Gość Niedzielny”. Opublikował ponad 30 książek (wśród nich m.in. wielotomowa seria Dzieje Polski, a także – Polska i trzy Rosje: polityka wschodnia Piłsudskiego, Pierwsza zdrada Zachodu: 1920 – zapomniany appeasement, Metamorfozy Imperium Rosyjskiego: 1721–1921, Historia nie dla idiotów, Powrót imperium zła: ideologie imperializmu rosyjskiego 1913–2023) w łącznym nakładzie ponad 400 tys. egzemplarzy. Przekłady jego monografii naukowych są publikowane przez najbardziej prestiżowe wydawnictwa zachodnie (Routledge, De Gruyter), a także m.in. czeskie, ukraińskie, węgierskie, rumuńskie, chorwackie.

Od 1990 roku żonaty z dr Justyną Chłap–Nowakową, polonistką, poetką, nauczycielką akademicką. Mieszka w Krakowie.

Ważniejsze odznaczenia i nagrody: Order Orła Białego (2019), Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2016), Nagroda Złotego Feniksa (2018), Nagroda historyczna im. Kazimierza Moczarskiego (2016), Literacka nagroda im. Józefa Mackiewicza (2015), Nagroda im. Jerzego Giedroycia (2012), trzy Nagrody KLIO (1995, 2001 i 2016).